Örneğin çocuk masa başı çalışmasını yapmak istemiyor ancak legolarla oynamayı çok seviyorsa:
ÖNCE: 5 dakika çalışma
SONRA: Lego
Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır: “Sonra” bölümünde bulunan aktivitenin gerçekten çocuk için anlamlı olması gerekir.
Yetişkinin sevdiği veya çocuğun sevmesi gerektiğini düşündüğü bir aktivite değil, çocuğun gerçekten tercih ettiği bir aktivite seçilmelidir.
Ayrıca çocuk “önce” bölümündeki beklentiyi tamamladığında söz verilen aktiviteye erişim sağlanması tutarlılık açısından önemlidir.
Görsel Kartlarla Seçim Yapmayı Öğretmek
Görseller yalnızca yetişkinlerin çocuğa ne yapacağını söylemesi için kullanılmamalıdır.
Çocuğun kendi tercihlerini ifade etmesi için de kullanılabilir.
Örneğin:
Salıncak mı? – Bisiklet mi?
veya
Boyama mı? – Puzzle mı?
Çocuk konuşarak seçim yapmakta zorlanıyorsa görseli gösterebilir, dokunabilir veya size verebilir.
Bu küçük gibi görünen seçimler çocuğa çok önemli bir mesaj verir:
“Senin tercihin önemli.”
“Mola” ve “Yardım” Kartlarının Önemi
Bazı çocukların zorlandıkları durumlarda kullanabilecekleri işlevsel bir iletişim yolu olmayabilir.
Çocuk bir aktiviteden uzaklaşmak istediğinde masayı itiyor, materyalleri fırlatıyor veya ağlıyorsa şu soruyu düşünmek gerekir:
Bu çocuk bize başka nasıl “Mola istiyorum” diyebilir?
“Mola”, “Yardım” veya “Bitti” gibi kartlar burada alternatif iletişim becerilerinin öğretiminde kullanılabilir.
Ancak kartı çocuğun önüne koymak tek başına yeterli değildir.
Çocuğa;
Kartın ne anlama geldiği,
Ne zaman kullanabileceği,
Nasıl kullanacağı,
Kullandığında ne olacağı
sistematik olarak öğretilmelidir.
Duygu Kartları Nasıl Kullanılmalı?
Duygu kartlarında en sık yapılan hatalardan biri çocuğa yalnızca:
“Şimdi nasıl hissediyorsun?”
diye sormaktır.
Duygu farkındalığı bundan daha geniş bir beceridir.
Örneğin “kızgın” kartını çalışırken;
Kızgın olduğumuzda vücudumuzda ne olabilir?
Kalbimiz hızlı atabilir, sesimiz yükselebilir veya ellerimizi sıkabiliriz.
Kızgın olduğumuzda ne yapabiliriz?
Mola isteyebiliriz, sakin bir alana geçebiliriz, yardım isteyebiliriz veya daha önce öğretilmiş bir düzenleme stratejisini kullanabiliriz.
Böylece çocuk yalnızca duygunun adını ezberlemek yerine duygu ile uygun davranış arasında bağlantı kurmayı öğrenmeye başlayabilir.
En Sık Yapılan Hata: Çok Fazla Görsel Kullanmak
Bir çocuğun görsel desteğe ihtiyacı olduğunu düşündüğümüzde bazen her yere kart yerleştirme eğiliminde olabiliriz.
Duvarlarda onlarca görsel…
Masada kartlar…
Kapıda kartlar…
Dolapta kartlar…
Sonuçta çocuk hiçbirine bakmamaya başlayabilir.
Daha fazla görsel her zaman daha fazla destek anlamına gelmez.
İyi bir görsel destek;
Basit,
Anlaşılır,
Çocuğun seviyesine uygun,
Gerçekten ihtiyaç duyulan yerde kullanılan,
Tutarlı şekilde uygulanan
bir sistem olmalıdır.
Görseli Göstermek Yetmez
Bir başka yaygın hata da kartı hazırlayıp çocuğun otomatik olarak kullanmasını beklemektir.
Görsel destek de diğer beceriler gibi öğretilmelidir.
Örneğin günlük program kullanmayı öğretiyorsanız başlangıçta çocuğa programa bakması için yardım etmeniz gerekebilir.
Zaman içerisinde bu yardım azaltılabilir:
Yetişkin yönlendirmesi → Daha az ipucu → Bağımsız kontrol
ABA'daki önemli hedeflerden biri budur: prompt bağımlılığı oluşturmak yerine bağımsızlığı artırmak.
Evde Başlamak İçin Küçük Bir Öneri
Evin tamamı için 30 farklı kart hazırlamak yerine çocuğun en çok zorlandığı tek bir rutini seçin.
Örneğin yatma zamanı:
Pijama → Diş fırçalama → Tuvalet → Kitap → Yatak
Bir süre bu rutini tutarlı şekilde uygulayın.
Çocuğun;
Görsele bakıp bakmadığını,
Daha az sözel hatırlatmaya ihtiyaç duyup duymadığını,
Geçişlerin kolaylaşıp kolaylaşmadığını,
Rutini daha bağımsız tamamlayıp tamamlamadığını
gözlemleyin.
İşe yarayan destekleri devam ettirin; işe yaramayanları ise çocuğun ihtiyacına göre yeniden düzenleyin.
Sonuç: Amaç Kart Kullanmak Değil, Bağımsızlığı Artırmaktır
Görsel desteklerin amacı çocuğun hayatını kartlarla doldurmak değildir.
Amaç;
“Şimdi ne olacak?” sorusunu azaltmak,
“Benden ne bekleniyor?” sorusunu daha anlaşılır hale getirmek,
“Ne istediğimi nasıl söyleyebilirim?” sorusuna bir iletişim yolu sunmak
ve mümkün olduğunca bağımsızlığı desteklemektir.
ABA açısından iyi bir görsel destek sistemi çocuğun bireysel ihtiyaçlarına göre seçilmeli, sistematik olarak öğretilmeli ve etkili olup olmadığı gözlemlenmelidir.
Çünkü en iyi görsel kart, en güzel tasarlanmış olan değil; çocuğun günlük yaşamda daha bağımsız ve işlevsel olmasına yardımcı olan karttır.
